Giriş
Heyvanların yemləndirilməsində mikroelementlərin əhəmiyyəti
17 Oktyabr 2023 12:38
Mineral maddələr heyvan orqanizmində dayaq-hərəkət sisteminin formalaşmasında, həzm proseslərinin, qələvi-turşu balansının və osmotik təzyiqin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Bu maddələrə daxil olan manqan, dəmir, sink, mis, kobalt, molibden kimi mikroelementlərin isə heyvan orqanizmində metabolik proseslərin tənzimlənməsində, qanyaranmada, orqanizmin müdafiə funksiyasının formalaşmasında, həzm traktında mikrofloranın fəaliyyətində, zülalların biosintezində və digər proseslərdə əhəmiyyəti böyükdür. Mikroelementlər eyni zamanda bir çox fermentlərin aktivliyini artırmaqla, aktivator rolu oynayır. Onların iştirakı olmadan heyvan orqanizmində fizioloji-biokimyəvi proseslərin dinamikliyi, o cümlədən zülal, karbohidrat, yağ, vitamin və su mübadiləsi qeyri mümkündür.
Araşdırmalar mikroelementlərin heyvan sağlamlığında mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini göstərir. Odur ki, heyvan sağlamlığının qorunması məqsədilə yem rasionlarının mikroelementlərlə balanslaşdırılması zəruri hesab edilir. Mikroelementlərin heyvan orqanizmindəki əhəmiyyəti barədə aşağıdakıları qeyd etmək olar:
Manqan (Mn) mikroelementinin heyvanlar üçün fizioloji əhəmiyyəti böyükdür. Bu mikroelement heyvan orqanizmində xolesterolun sintezində, oksidləşmə reduksiya və sümük əmələgəmə proseslərində fəal iştirak edir. Eyni zamanda askorbin turşusu (C vitamini) və tiaminin (B1 vitamini) sintezində, peptidaza, fosfataza, xolinesteraza və digər fermentlərin fəallaşmasında manqanın rolu böyükdür. Heyvan orqanizmində manqan daha çox qaraciyər və böyrəklərdə toplanır. İribuynuzlu heyvanların qanında manqanın miqdarı 3-5 mkq/100ml, südündə isə 0,03-0,1 mq/kq olur. Manqan çatışmazlığı qanyaranma prosesinə, cinsi yetişkənliyə, daxili sekresiya vəzilərinin fəaliyyətinə və sümük toxumasının formalaşmasına mənfi təsir göstərir. Bu mikroelementin çatışmazlığı quşlarda daha çox müşahidə edilir ki, nəticədə sümük və oynaqların deformasiyası ilə müşayiət olunan perozis xəstəliyi baş verir.
Dəmir (Fe) mikroelementinə qan, qırmızı sümük iliyi, qaraciyər, dalaq və əzələ toxumasında daha çox rast gəlinir. Dəmirin əsas bioloji rolu oksigenin nəqli və hüceyrə tənəffüsünü təmin etməsi ilə dəyərləndirilir. Belə ki, dəmir oksigenin toxumalara daşınmasını həyata keçirən hemoqlobin və mioqlobulinlərin strukturuna daxildir. Heyvan orqanizmindəki dəmirin 60%-i hemoqlobin, 3-7%-i isə mioqlobulinlə birşləşmiş şəkildə olur. Bununla yanaşı, dəmir bir çox metabolik proseslərdə, o cümlədən DNT-nin bərpası və replikasiyasında iştirak edir. Dəmirin metabolizmi və homeostazı qaraciyər tərəfindən sintez olunan hepcidin hormonu tərəfindən tənzimlənir. İribuynuzlu heyvanların qanında dəmirin miqdarı 36-42 mq/100ml, südündə isə 0,5-1,0 mq/kq təşkil edir. Quşlar və donuzlar dəmirə qarşı daha həssasdır. Dəmir çatışmazlığı ana südü və yemlə kifayət qədər təmin olunmayan yeni doğulmuş heyvanlarda müşahidə edilir. Mürəkkəb zülal kompleksi olan ferritin heyvan orqanizmində dəmirin hüceyrədaxili deposu rolunu oynayır. Ferritinə dalaq, qaraciyər, böyrək və sümük iliyində daha çox rast gəlinir. Heyvan orqanizmində üzvi və qeyri-üzvi birləşmələr şəklində mövcud olan dəmirin qana sorulması prosesi nazik bağırsaqlarda baş verir. Heyvanların yem payında dəmir çatışmazlığı səbəbindən hemoqlobinin sintez olunması prosesi zəifləyir ki, bu da qan azlığına, yəni anemiya xəstəliyinə gətirib çıxarır.
Sink (Zn) heyvanların inkişafında və böyüməsində, endokrin-metabolik proseslərdə, cinsi yetişkənlik və immun sisteminin formalaşmasında iştirak edən və bir çox fermentativ proseslərdə kofaktor (fermentlərin aktivliyini təmin edən) rolu oynayan mikroelementdir. Bu mikroelement zülalların sintezində mühüm rol oynamaqla yanaşı, bir çox hormon və fermentlərin (xüsusilə tənəffüsü tənzimləyən fermentlərin) zəruri komponentidir. Sink xüsusilə superoksid dismutaz (SOD) fermentinin tərkib hissəsi olaraq heyvan orqanizmində antioksidant-müdafiə funksiyası yerinə yetirir. Bu mikroelement tük, dəri və sümük toxumalarının normal inkişafı üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Heyvan orqanizmində sinkin yüksək konsentrasiyasına qaraciyər, əzələ və sümük toxumalarında rast gəlinir. Heyvanlarda sink çatışmazlığı səbəbindən zülal sintezinin zəifləməsi ilə yanaşı, hüceyrələrin bölünməsi, inkişafı və bərpası prosesləri pozulur. Bunlar isə heyvanlarda böyümənin ləngiməsi, məhsuldarlığın azalması, dəri problemləri, balasalma və sümük deformasiyaları ilə nəticələnir. Həmçinin sink çatışmazlığı heyvanlarda parakeratoza, tükün tökülməsinə, iştahanın azalmasına və reproduktiv funksiyanın pozulmasına səbəb olur. İribuynuzlu heyvanların qanında sinkin miqdarı 250-500 mkq/100ml, südündə isə 3,0-5,0 mq/kq təşkil edir.
Mis (Cu) dəmir və vitamin B12 ilə birgə hemoqlobinin və qanın sintezi proseslərində biokatalizator rolunu oynayır. Bu mikroelement karbohidrat mübadiləsində qlükozanın mənimsənilməsi prosesində mühüm rol oynamaqla, qlikogenin metabolizmini tənzimləyir. Misin sümüklərin formalaşmasında, həmçinin qığırdaq, vətər, qan damarları, ağciyər alveolaları və dərinin elastikliyinin qorunmasında əhəmiyyəti böyükdür. İribuynuzlu heyvanların qanında misin miqdarı 80-120 mkq/100ml, südündə isə 0,1-0,35 mq/kq təşkil edir. Yem rasionlarında bu mikroelementin çatışmazlığı səbəbindən qanda yetişməmiş eritrositlərin sayı artdığından anemiya baş verir. Eyni zamanda heyvanlarda sümük əmələgəlmə prosesi pozulmaqla, osteoparoz və cavan heyvanlarda raxit əlamətləri müşahidə olunur. Heyvan orqanizmində mis əsasən ehtiyat şəklində qaraciyərdə toplanır.
Kobalt (Co) gövşəyən heyvanların işkənbə mikroflorası tərəfindən B12 vitamininin sintezi prosesində mühüm komponent hesab olunmaqla, qanyaranma prosesində aktiv iştirak edir. Heyvanların yem payında kobalt çatışmazlığı səbəbindən işkənbədə bakteriya və infuzorların miqdarı azalır. Nəticədə yemin həzməgediciliyi zəifləyir ki, bu da ət və südün məhsuldarlığına mənfi təsir göstərir. Yem paylarında kifayət qədər kobalt olmadığı halda, heyvanlarda hipovitaminoz, zəiflik, balasalma, reproduktivliyin azalması halları müşahidə olunur. İribuynuzlu heyvanların qanında kobaltın miqdarı 3,0-5,0 mkq/100ml, südündə isə 0,5-1,0 mkq/kq təşkil edir.
Molibden (Mo) heyvan orqanizmində metabolik proseslərin həyata keçməsində mühüm rol oynayan mikroelementdir. Molibdenin bioloji funksiyaları əsasən azot və mis metabolizmi ilə bağlıdır. Bu mikroelement bir sıra fermentlərin (ksantinoksidaza, aldehidoksidaza və sulfidoksidaza) tərkib hissəsi olmaqla, orqanizmdə bir çox proseslərdə, o cümlədən hüceyrələrin tənəffüsündə və böyüməsində, gövşəyənlərdə mikrofloranın aktivliyinin stimullaşmasında və digər proseslərdə iştirak edir. Eləcə də molibden purin mübadiləsini tənzimləyən fermentlərin tərkib hissəsidir. Qeyd edək ki, bu elementə heyvan orqanizmində əsasən qaraciyər və sümük toxumasında rast gəlinir. Müəyyən olunub ki, heyvanların qidalanmasında molibdenin çatışmazlığına az rast gəlinir. Digər mikroelementlərdən fərqli olaraq, molibden çoxluğu heyvanlarda distrofik proseslərə, həmçinin sinir sistemi və mədə-bağırsaq traktının funksiya pozğunluğuna səbəb olur. İribuynuzlu heyvanların qanında molibdenin miqdarı 4,5 mkq/100ml təşkil edir.
Sadalananlar göstərir ki, tərkibi mikroelementlərlə zənginləşdirilmiş yem və yem əlavələrinin heyvandarlıqda istifadəsi mühüm əhəmiyətə malikdir. Çünki bu, nəticə etibarilə insanların təhlükəsiz və keyfiyyətli heyvan mənşəli qida məhsulları ilə təmin olunmasına zəmin yaradır.
Məqalə Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi İnstitutunun Elmi Araşdırmalar Mərkəzinin Heyvan sağlamlığı və risklərin qiymətləndirilməsi şöbəsinin mütəxəssisləri Qiyasəddin Cəlladov, Kəmalə Əliyeva, Seyidxanım Seyidova və Şəbnəm Məmmədova tərəfindən hazırlanıb.
Oxşar xəbərlər
Fermer üçün yeni mərhələ: heyvanın identikləşdirilməsindən məhsulun izlənilməsinədək
Azərbaycan Respublikasında qida təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə dair 2027–2032-ci illər üçün Dövlət Proqramı çərçivəsində heyvanların identikləşdirilməsi sisteminin təkmilləşdirilməsi və əhatə dairəsinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Dövlət Proqramının tədbirlər planının 8.5.3-cü bəndinə əsasən həyata keçiriləcək tədbirlər ilk növbədə heyvan sahiblərinin təsərrüfatlarında heyvanların uçotunun və hərəkətinin daha dəqiq izlənilməsinə imkan yaradacaq. Bu isə fermer üçün təsərrüfatındakı heyvanlarla bağlı məlumatların daha sistemli şəkildə aparılması deməkdir. Heyvanın identikləşdirilməsi onun hansı təsərrüfata məxsus olduğunu, hərəkətini və baytarlıq məlumatlarını izləməyə imkan verəcək. Nəticədə xəstəliklərin aşkarlandığı hallarda risk altında olan heyvanların və təsərrüfatların daha sürətli müəyyənləşdirilməsi, müvafiq baytarlıq tədbirlərinin vaxtında həyata keçirilməsi mümkün olacaq. Sistem fermer üçün heyvanların sağlamlıq vəziyyətinə nəzarətin gücləndirilməsinə də şərait yaradacaq. Xəstəliklərin yayılmasının qarşısının daha effektiv alınması təsərrüfatların qorunmasına, heyvan itkilərinin və bununla bağlı iqtisadi zərərlərin azaldılmasına xidmət edəcək. Heyvanların identikləşdirilməsi eyni zamanda heyvan mənşəli məhsulların izlənəbilənliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynayacaq. Beləliklə, məhsulun hansı təsərrüfatdan əldə edildiyi barədə məlumatların müəyyənləşdirilməsi qida təhlükəsizliyi zəncirində nəzarətin gücləndirilməsinə imkan verəcək. Dövlət Proqramının icrası çərçivəsində heyvan sahiblərinin identikləşdirmə prosesi barədə məlumatlandırılması və bu istiqamətdə maarifləndirmə tədbirlərinin davam etdirilməsi də nəzərdə tutulur. Beləliklə, identikləşdirmə sistemi fermer üçün yalnız heyvanların qeydiyyata alınması deyil, həm də təsərrüfata nəzarətin gücləndirilməsi, heyvan sağlamlığının qorunması, risklərin vaxtında müəyyənləşdirilməsi və istehsal olunan məhsulların izlənəbilənliyinin təmin edilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma fermer üçün heyvanın qeydiyyatından başlayaraq onun sağlamlıq vəziyyətinin izlənilməsinə, daha sonra isə heyvan mənşəli məhsulların hərəkətinin izlənilməsi imkanlarının genişləndirilməsinə şərait yaradacaq.
Heyvan bazarlarında yeni mərhələ: müasir infrastruktur və gücləndirilmiş baytarlıq nəzarəti
Ölkə üzrə heyvan bazarlarında ötən ildən başlanan yenidənqurma işlərinin əsas hissəsi artıq yekunlaşıb. Yenilənmiş bazarlarda müasir baytarlıq-sanitariya tələblərinin tətbiqi, heyvanların identifikasiyası və hərəkətinin izlənilməsi üçün zəruri infrastruktur yaradılıb. 1 il ərzində ümumilikdə ölkə üzrə 22 heyvan bazarı Azərbaycan Respublikası Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin (AQTA) Kollegiyasının Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Heyvan bazarlarına dair baytarlıq-sanitariya norma və qaydaları”na uyğun yenidən qurularaq istifadəyə verilib. Yenidənqurma işləri zamanı əvvəlki bazarlarda mövcud olan baytarlıq-sanitariya və sanitar-gigiyenik tələblərə əməl olunması ilə bağlı çatışmazlıqların aradan qaldırılmasına xüsusi diqqət yetirilib. Bu istiqamətdə sahibkarlıq subyektləri ilə AQTA-nın birgə fəaliyyəti nəticəsində böyük bir layihə qısa zaman kəsiyində icra edilib. Müasir heyvan bazarlarında heyvanların baytar nəzarətində qəbulu, identifikasiyası və hərəkətinin izlənilməsi həyata keçirilir. Bu tədbirlər heyvan xəstəliklərinin vaxtında aşkarlanmasına, onların yayılma riskinin azaldılmasına və ümumi epizootoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsinə imkan yaradır. Beləliklə, yenilənmiş və yeni inşa edilən heyvan bazarları yalnız alqı-satqı məkanı deyil, həmçinin heyvan sağlamlığının qorunması, baytarlıq nəzarətinin və sanitariya tələblərinin təmin edildiyi müasir infrastruktur kimi fəaliyyət göstərir. Daha ətraflı:
Daşkəsəndə heyvanların identifikasiyası ilə bağlı maarifləndirici tədbir keçirilib
Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin (AQTA) Gəncə-Daşkəsən regional bölməsi və Daşkəsən Rayon İcra Hakimiyyətinin təşkilatçılığı ilə heyvanların identifikasiyası işlərinin təşkilinə həsr olunmuş maarifləndirici görüş keçirilib. Daşkəsən Dövlət Aqrar İnkişaf Mərkəzinin, rayon Heyvan Sağlamlığı və Baytarlıq Xidmətləri İdarəsinin nümayəndələrinin, həmçinin rayon ərazisində fəaliyyət göstərən heyvandarlıq təsərrüfatı sahiblərinin iştirak etdikləri görüşdə heyvanların identifikasiyasının əhəmiyyəti barədə ətraflı məlumat verilib. Tədbirdə bildirilib ki, heyvanların fərdi identifikasiyası baytarlıq tədbirlərinin daha dəqiq və səmərəli həyata keçirilməsinə, xəstəliklərin vaxtında aşkarlanmasına və onların yayılmasının qarşısının alınmasına mühüm töhfə verir. Eyni zamanda, diqqətə çatdırılıb ki, identifikasiya prosesi Avtomatlaşdırılmış Qida Təhlükəsizliyi İnformasiya Sistemi (AQTİS) vasitəsilə icra olunur. Sistem vasitəsilə heyvanların qeydiyyatı və onlar barədə məlumatların elektron uçotunun aparılması təmin olunur.
